«Անկախության» 30 տարիների ընթացքում սոցիալական քաղաքականությունը եղել է ամենաանտեսվածը և արհամարհվածը։ ԽՍՀՄ֊ի փլուզմամբ անցում կատարելով կապիտալիստական ռելսեր Երրորդ Հանրապետությունն աննախադեպ դաժանությամբ ու ինքնասպանությանը մոտ մոլագարությամբ իրականացրեց նախնական կապիտալի կուտակումը երբեմնի բարգավաճ ու բարձր զարգացած երկրում, ուր հանրային արդարության վերաբերյալ ազգային ավանդական պատկերացումները յուրօրինակ եղանակով սերտաճել էին համայնավարական տեսականի հետ։
Սոցիալական արդարությունը թիվ մեկ մոտիվացիան էր Խորհրդային Հայաստանի հանրային լայն շերտերում։ Նա էր գեներացնում բարոյական բարձր չափորոշիչներ հիեարխիկ համակարգի լիֆտավորման համար՝ առաջին պլան մղելով կրթությունը, դաստիարակությունը, աշխատասիրությունը, շրջապատի հանդեպ հարգանքը, բարձր պատասխանատվությունը, վաստակը և բարոյական, էթիկական հատկանիշները։
«Ազատ շուկայի» և նախնական կապիտալի գերնպատակ առաջադրած «լիբերալ» վարչակազմը առանց երկմտելու պայթեցրեց այդ համակարգը ավերակների վերածելով ոչ միայն նախկին սոցիալիստական նյութական/առարկայական հզորագույն ենթակառուցվածքը, այլև մեծապես ազգային բովանդակություն ունեցող սոցիալական հարաբերությունների դաշտը։
Սոցիալական կազմաքանդումը և աղետալի դեգրացիան անդառնալի փուլ մտցվեցին, երբ «Երրորդ Հանրապետություն» կոչվող կեղծ ու արատավոր նախագիծը վերջնականապես կտրվեց առկա իրողություններից և բռնեց տնտեսական կացութաձևի վիրտուլացման ուղի՝ օլիգարխիկ֊պետական, «բաց հասարակության» և սոցիալական նպաստների ինստիտուտներով։
Այդ պայմաններում սոցիական բնականոն ադապտացիան և հիերարխիկ աստիճաններով նույնչափ բնականոն լիֆտավորումը դարձան անիրականալի երազանքներ ներքին շերտերի համար, իսկ տեխնոլոգիական սրընթաց զարգացումը և համընդհանուր ավտոմատիզացիան փշրեցին նաև այդ երազանքները։
Ահա բոլոր ան պատճառները, որոնք ստեղծեցին չափազանց պարարտ հող պոպուլիզմի, միջդասակարգային անսպառ թշնամանքի և ատելության համար։
Այն, որ ժամանակակից հայ հասարակությունը հասել է ամենավտանգավոր գծին, վկայում է սեփական բանակի և ազգային արժանապատվության դեմ բազմահազարանոց հավաքների և երթերի անցկացումը։
Եթե 100 տարի առաջ ատելի դասակարգերի դեմ օգտագործվում էր «հրացանավոր մարդը/մուժիկը», ապա այսօր նրան փոխարնելու է եկել «սմարթֆոնով լյումպենը», որի մանիպուլյացիան արվում «լայվերի», ֆեյքերի, «բոմբ» ու «ցնցող» քարոզչանյութերի միջոցով, բոլոր տեսակ թաբուների վերացմամբ։
Անշուշտ պոպուլիզմը քաղաքական կեղտոտ գործիք դարձրած ուժն անխուսափելիորեն և մեկընդմիշտ դուրս է շպրտվելու երկրի կյանքից, սակայն այդ աղետալի խոցի վիրահատական հեռացում ինքնաբերաբար չի լուծելու ավանդական արմատներից, սեփական համայնքներից կտրված, ատոմացված ու ռադիկալացված (զանգվածային) տարրերի խնդիրը։
Սոցիալական արդարության վերականգման խնդիրը լրջագույն մարտահրավեր է մնալու Հայաստանում դեռ երկար ժամանակ։
Երկիրը դատապարտված կլինի սոցիալական անվերջ ցնցումների և տեղապտույտների, եթե չիրականացվեն սոցիալական արմատական բարեփոխություններ։ Իսկ դա հնարավոր է միայն տնտեսական և հասարակական կացութաձևերի խորքային և մասշտաբային փոփոխություններով՝ հիմք ընդունելով պատմականորեն ստուգված ավանդական մոդելները և օգտագործելով արդիականացման ընձեռած գործիքակազմը։
Սոցիալական քաղաքականության անհետաձգելի միջոցառումները
Անցում/վերադարձ Իրական տնտեսաձևին (Real Economy), որը ենթադրում է համայնքային համագործակցության ակտիվ կիրառում փոքր և միջին բիզնեսում։ Այն կարևորում է առարկայական ռեսուրսները, միջանձնային վստահությունը և հարաբերությունների թափանցիկությունը հիմնված ավանդական արժեհամակարգի, էթիկական ու բարոյական պատկերացումների վրա։ Հետևաբար այն կարիք չունի տարաբնույթ միջնորդական՝ իրավական, ապահովագրական և այլ բյուրոկրատական կասկածելի ծառայությունների ի տարբերություն սպեկուլյատիվ բիզնեսի, ուր ֆինանսավարկային (վաշխառուական) կապիտալը հանդիսանում է բոլոր տեսակի տնտեսական գործարքների գլխավոր շահառու։ Այն բացարձակապես հայաստանակենտրոն է և ծառայում է երկրի շահերին։ Իրական տնտեսության հայեցակարգը մի կողմից ներառում է Հրայր Մելքոնյանի «Հայրենատիրական շրջանառու ներդրումային հիմնադրամ» ծրագիրը որպես տեղական համայնքներում ընթացիկ տնտեսաձև կազմակերպման և զարգացման գործիք և մյուսից՝ համապետական և հեռանկարային/ռազմավարական ծրագրերի իրականացման նպատակով քրաուդֆանդինգ և նմանատիպ համաժողովրդական մոդելները։ Աշխարհաժողովը պատրաստվում է առանձին փաթեթով ներկայացնել Իրական տնտեսության հայեցակարգը
Անհագ և անվերահսկելի սպառողականության դեմ պայքար համայնքային հարաբերությունների վերականգման ճանապարհով։ Հայտնի է որ հայկական ավանդական արժեհամակարգը մերժում է նյութական բարիքների ագահ և անկանոն սպառումը։ Հայկական ճարտարապետությունից մինչև խոհանոց կարևորում են գլխավոր բովանդակային բաղադրիչները՝ անտեսելով ամեն տեսակ ձևական, ցուցադրական կամ պատրանքային տարրերը։ Հայկական ճոխությունը և շքեղությունը ենթադրում են սահմանափակ քանակի կարևոր/առանցքային/կենսական տարրերի լիություն ու առատություն։ Հետևաբար խորիմաստ այս ոճը կարող է և պետք պրոեկտվի ժամանակակից սպառողական մշակույթի վրա։ Այն մի կողմից կթուլացնի դասակարգային լարվածությունը, մյուս կողմից կազատի տնտեսությունը պերճանքային, ավելորդ կամ կրկնվող, թեթևսոլիկ զվարճանքային և միանգամյա օգտագործման ապրանքերի ու ծառայությունների սպասարկման ծանր բեռից, ինչը հնարավոր կդարձնի ինքնաբավ տնտեսության և շուկայի ձևավորումը մեր այս սպառնալից տարածաշրջանում, ուր անհնար է գոյատևել առանց Ամրոց֊պետության հայեցակարգի։
Բնության և շրջակա միջավայրի հանդեպ վերաբերմունքը միշտ է եղել է սոցիալական արդարության չափանիշ։ Անարդար հասարակությունում բնաշխարհը ենթարկվում է անխնա ոչնչացման, իսկ շրջակա միջավայրը ուղղակի գնդակոծվում է կենցաղային աղբով։ Հայաստանի պարագայում, ուր համաժողովրդական սեփականության վերաբերյալ Անկախության հռչակագրի կարևոր կետը այդպես էլ օրենսդրորեն չամրագրվեց, անհնարին է այն լուծել այսպես կոչված խրատա֊դաստիարակչական կամ վարչական պատժամիջոցներով։ Գլխավորապես համաժողովրդական սեփականության իրավական ու փաստացի ամրագրմամբ հիմք կստեղծվի սոցիալական այս ախտի վերացման համար։ Որից հետո կարող է գործի դրվի բնապահպանական քարոզչամեքենան ապագա սերունդներին առողջ միջավայր ժառանգելու նպատակադրվածությամբ։
«Անկախության» ողջ ժամանակաշրջանում չի անցկացվել համաժողովրդական ոչ մի կառուցողական միջոցառում, որը թույլ կտար շարքային հայաստանցուն մղել իր եռանդը հայրենաշինության դաշտ՝ դրանով իսկ դառնալով պատասխանատու սեփական երկրի հանդեպ։ Պետական իշխանություններն անգամ անկարող են եղել անցկացնել ծառատունկ կամ տարրական շաբաթօրյակ ողջ երկրի մասշտաբներով։ Հետևաբար նոր՝ իրապես ազգային պետական համակարգը առաջնահերթ պարտավոր է իրականացնել մասշտաբային ծրագրեր հանրության առավելագույն մասնակցությամբ, որոնք էապես կփոխեն լայն զանգվածների վերաբերմունքը սեփական երկրի և պետության հանդեպ։
Աշխարհաժողովը մշակում է թունելափոր մեքենաների «Տորք Անգեղ» կոչվող շարասյան նախագիծ համազգային հանգանակության և ակտիվ մասնակցության մոդելով, որը հիմք կդնի արդիական տրանսպորտային հաղորդակցության մեր լեռնապատ՝ կտրուկ ռելիեֆավորված երկրում և կապահովի անվտանգության համար անհրաժեշտ պատսպարանների, կառավարման կենտրոնների և տեխնիկայի ու զինամթերքի թաքստոցների ցանցով։ Այն շարքային հայաստանցուն կընձեռնի բացառիկ հնարավորություն ակտիվ մասնակից և շահառու լինելու գերկարևոր ռազմավարական ծրագրին։
Տնտեսության ինտենսիվ արդիականացումը նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառմամբ լրջորեն ձևափոխելու է աշխատանքային շուկան։ Այն մի կողմից բարձրացնելու բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների և մեքենայացված համակարգեր սպասարկողների պահանջը և մյուս կողմից էականորեն կրճատելու է ավանդական մասնագիտական կադրային պահանջը։ Սա համաշխարհային անկասելի միտում է, որից խուսափելն անհնար է։ Այս վտանգը սպառնում է հատկապես քաղաքաբնակ բնակչությանը։ Միայն իրապես ազգային պետությունն ի վիճակի է կարգավորել անխուսափելի խնդիրը նորվեգական կամ Ծոցի երկրների մոդելներով՝ նպատկաուղղելով ինտենսիվ արդիականացման արդյունքները բուն արտադրական գործընթացներից «ազատված» խավերի վրա։ Սակայն անգամ մեծ ցանկության դեպքում պետությունը չի կարող անմիջականորեն և արդյունավետ եղանակով օգնել ազատ՝ ատոմացված, մեր դեպքում «հպարտ» քաղաքացուն։ Դրա վառ ապացույցը նպաստների տրամադրման տխրահռչակ քաղաքականությունն է, որը հանգեցրել է բազում խնդիրների և սոցիալական անարդարության լուրջ խոսակցությունների։ Այս խնդիրը կարող են միայն լուծել տեղական համայնքների կառավարման մարմինների միջոցով, քանի որ նրանք կարող են տնօրինել նյութական աջակցության ենթակա անձի վերաբերյալ մեծապես հավաստի տեղեկություն՝ դրանով իսկ ապահովելով սոցիալական արդարություն։
Իրապես ազգային պետությունը նյութական ապահովածությունից բացի մեծ պարտականություն ունի իր բնակչության հանդեպ արժեքավորելու համընդհանուր մեքենայացման հետևանքով տնտեսական ու հանրային ակտիվ գործունեությունից «ազատված» խավերին՝ ուղղելով նրան ազատ ստեղծագործական դաշտ։ Ազատ ստեղծագործական գործունեությունը նույնպես կարիք ունի իր արդյունքների առևտրականացման և սպեցիֆիկ շուկայի ձևավորման։ Այստեղ անհրաժեշտ է ճկուն ու պրակտիկ մոտեցում ստեղծագործական արդյունքների արդյունավետ օգտագործման համար։ Սա ցիվիլիզմի կամ արարչագործական կացութաձևի արմատավորման ճանապարհն է, ուր մարդությունը թևակոխելու է 21֊րդ դարում։
«Պարտականություն֊վաստակ֊իրավունք» շղթան այն հիմնարար մեխանիզմն է, որը կրկին կդարձնի մեր հասարակությունը արդար և համերաշխ։ Նրա քաղաքական իրականացումը մեր անցյալում եղել է Աշխարհաժողովը։ Այս ճակատագրական և շրջադարձային իրավիճակում մենք կրկին կարիք ունենք դիմելու նրան։ Աշխարհաժողովի ժամանակակից նախագիծը ստացել է արդիական տեսք և հարստացել բովանդակային տարրերով, ինչպիսին Ոլորտային պալատն է, մասնագիտական տեղական մարմինները և Հոգևոր բարձր խոհրուրդը։ Մեր հասարակությունը կարիք չունի փակ քվերակության, քանի որ այն անհարիր է մեր բուն ազգային նկարագրին։ Հայ մարդը կարիք չունի թաքցնելու իր վերաբերմունք, կարծիքը, որոշումը իր շրջապատից, քանզի դա փոքրոգիության նշան է, ինչն դատապարտելի հատկանիշ է ավանդական պատկերացմամբ։
Տեղական արդարադատության ինստիտուտը համայնքային մակարդակով, որը կիրառվել է դարեր շարունակ ապահովել է հանրային արդարություն սկզբնական շերտերում։ Նրա վերականգնումը էականորեն կազատի դատարանները ավելորդ ծանրաբեռնությունից, իսկ ժամանակի ընթացքում դատական լուրջ գործերի քանակի լուրջ անկում կլինի, երբ համայնքային դատարանները սկսեն աշխատել ամբողջ թափով։ Սեփական համայնքի դատարանում դատվելու հեռանկարը դա անհամեմատ մեծ փորձություն է, քան թե դատվել աչքից հետո ինչ֊որ մի վայրում։
Սոցիալական քաղաքականությունը անվտանգայինից հետո երկրորդ կարևորագույն հայեցակարգն է, առանց որի երկիրը դուրս չի կարող բերվել սուր ճգնաժամից։ Հետևաբար Աշխարհաժողովը առանձնահատուկ կարևորություն է տալիս սոցիալական քաղաքականությանը համարելով այն հիմնարար երաշխիք նոր՝ արդար ու հուսալի հասարակարգի կառուցման գործում։
